भीमसेन थापादेखि बालेन शाहसम्म: नेपालको प्रधानमन्त्री इतिहासका ५ रोचक र अचम्मका तथ्यहरू

नेपाली राजनीतिमा एउटा उखान निकै प्रसिद्ध छ— "बाह्र वर्षमा खोलो फर्कन्छ।" तर नेपालको प्रधानमन्त्रीय इतिहासको कालखण्डलाई सूक्ष्म रूपमा केलाउने हो भने यहाँ बाह्र वर्ष मात्र होइन, बाह्र महिनामै 'सत्ताको खोलो' फर्कने गरेको यथार्थ हाम्रा सामु छ। वि.सं. १८६३ मा भीमसेन थापाले सम्हालेको 'मुख्तियारी' देखि २०८२ को ऐतिहासिक 'जेनजी' (Gen-Z) आन्दोलन र त्यसपछि उदय भएका बालेन शाहसम्मको यात्रामा नेपालले अनेकौँ राजनीतिक प्रयोग, विप्लव र व्यवस्थागत रूपान्तरण भोगेको छ।

एक इतिहासकार र राजनीतिक विश्लेषकको नजरमा नेपालको यो २११ वर्ष लामो यात्रा केवल पदको फेरबदल मात्र होइन, यो त शक्ति संरचना र 'भारदारी सभा' देखि 'वैकल्पिक राजनीति' सम्मको एउटा जटिल विकासक्रम हो। आजको यस लेखमा हामी नेपालको प्रधानमन्त्री इतिहासका ती ५ रोचक तथ्यहरूको विश्लेषण गर्नेछौँ, जसले नेपालको शक्ति सन्तुलनको वास्तविक तस्विर झल्काउँछन्।

१. पहिलो प्रधानमन्त्री को? एउटा त्रिपक्षीय ऐतिहासिक विवाद

नेपालको 'पहिलो प्रधानमन्त्री' को हो भन्ने प्रश्न जति सरल सुनिन्छ, यसको उत्तर त्यति नै विवादास्पद छ। यो बहस मुख्यतया तीन पात्रहरू— दामोदर पाँडे, भीमसेन थापा र माथवरसिंह थापाको वरिपरि घुम्छ।

दामोदर पाँडे (मुलकाजी): इतिहासका कतिपय पृष्ठहरूले वि.सं. १८६० मा १३ महिनाका लागि 'मुलकाजी' बनेका दामोदर पाँडेलाई पहिलो 'डि-फ्याक्टो' (वास्तविक) प्रशासकीय प्रमुख मान्दछन्।
भीमसेन थापा (मुख्तियार): सरकारी तथ्याङ्क र जनबोलीमा भीमसेन थापालाई पहिलो प्रधानमन्त्री मानिन्छ। उनले वि.सं. १८६३ देखि १८९४ सम्म ३१ वर्ष 'मुख्तियार' को रूपमा शासन चलाएका थिए।
माथवरसिंह थापा (प्रथम प्रधानमन्त्री): इतिहासविद् दिनेशराज पन्तका अनुसार औपचारिक रूपमा 'प्राइम मिनिस्टर' को उपाधि र श्रीपेच पहिचान गर्ने पहिलो व्यक्ति माथवरसिंह थापा हुन्। वि.सं. १९०० मा उनलाई पहिलो पटक औपचारिक रूपमा 'प्राइम मिनिस्टर' भनेर सम्बोधन गरिएको थियो।

"नेपालको इतिहासमा प्रथम मुख्तियार प्राप्त गर्ने व्यक्ति भीमसेन थापा हुनुहुन्थ्यो। उहाँले वि.सं. १८६३ देखि १८९४ सम्म झन्डै ३१ वर्ष मुख्तियार भई शासनसत्ता सञ्चालन गर्नुभएको थियो, तर औपचारिक 'प्राइम मिनिस्टर' पदवीको सुरुवात भने माथवरसिंह थापाबाट मात्र भएको देखिन्छ।" - ऐतिहासिक विश्लेषण

२. सङ्ख्याको खेल: ३१, ३८, ५७ कि ६२?

जब नयाँ प्रधानमन्त्री नियुक्त हुन्छन्, उनी कतिऔँ नम्बरका हुन् भन्ने बहस सधैँ चल्छ। यो अन्योल 'नेपाल इन डाटा' को विश्लेषण र सरकारी अभिलेखको भिन्नताका कारण उत्पन्न भएको हो।

३१: यदि भीमसेन थापाभन्दा अगाडिका मुख्तियारहरूलाई नमान्ने र दोहोरिएका कार्यकाललाई नगण्ने हो भने यो सङ्ख्या ३१ को आसपास रहन्छ।
३८: नेपाल सरकारको आधिकारिक वेबसाइटले दोहोरिएका व्यक्तिलाई एकै ठाउँमा राखेर ३८ जना व्यक्तिलाई प्रधानमन्त्रीको रूपमा पहिचान गरेको छ।
५७: यदि मुख्तियारहरूलाई नमान्ने तर हरेक पटकको नियुक्तिलाई छुट्टाछुट्टै गणना गर्ने हो भने यो सङ्ख्या ५७ पुग्छ।
६२: भीमसेन थापा यताका सबै मुख्तियार र हरेक पटक दोहोरिएका कार्यकाललाई गणना गर्दा नेपालले ६२ औँ प्रधानमन्त्रीको कार्यकालसम्मको यात्रा तय गरिसकेको छ।

यो सङ्ख्यात्मक भिन्नताले नेपालको राजनीतिक अस्थिरता र पदको गरिमाभन्दा पनि 'सत्ताको कुर्सी' मा हुने छिनाझपटीको ऐतिहासिक निरन्तरतालाई चित्रण गर्दछ।

३. कार्यकालको कीर्तिमान: जहानियाँ शासनको दीर्घायु र प्रजातन्त्रको अस्थिरता

नेपालको इतिहासमा प्रधानमन्त्रीको कार्यकाललाई दुई भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ: राणाकालीन 'जहानियाँ शासन' र २००७ सालपछिको 'प्रजातान्त्रिक/गणतान्त्रिक' काल। राणाकालमा शक्ति बन्दुकको नालमा टिकेको थियो भने आधुनिक कालमा संसदीय गणितमा।

प्रधानमन्त्रीहरूको कार्यकाल र रेकर्डहरू:

श्रेणी	प्रधानमन्त्री	कार्यकाल / पटक	विशेष टिप्पणी
राणाकालीन कीर्तिमान	भीमसेन थापा	३१ वर्ष	सबैभन्दा लामो एकल कार्यकाल
	जङ्गबहादुर राणा	३० वर्ष (कुल)	१०,७९० दिन सत्तामा (दुई पटक)
	चन्द्र शमशेर	२८ वर्ष	१०,३७९ दिन सत्तामा
आधुनिक काल (२००७ पछि)	सूर्यबहादुर थापा	५ पटक	कुल ३,६५५ दिन (एकै पटकमा १,५३२ दिनको रेकर्ड)
	गिरिजाप्रसाद कोइराला	५ पटक	कुल ३,०३२ दिन सत्ता सञ्चालन
	शेरबहादुर देउवा	५ पटक	समकालीन राजनीतिमा २,००० दिन पूरा गर्ने नेता

२००७ सालपछिको इतिहासमा सबैभन्दा रोचक तथ्य यो छ कि कुनै पनि प्रधानमन्त्रीले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्न सकेका छैनन्। सूर्यबहादुर थापाको २०२१ देखि २०२५ सम्मको १,५३२ दिनको कार्यकाल नै प्रजातान्त्रिक इतिहासको सबैभन्दा लामो 'सिङ्गल टर्म' मानिन्छ।

४. २०८२ को 'जेनजी' आन्दोलन र पहिलो महिला प्रधानमन्त्रीको उदय

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा वि.सं. २०८२ एउटा ऐतिहासिक 'टर्निङ प्वाइन्ट' सावित भयो। दशकौँदेखिको दलगत सिन्डिकेटविरुद्ध नयाँ पुस्ता (Gen-Z) सडकमा उत्रियो।

भदौ २३, २०८२ मा आन्दोलनका क्रममा १९ जना युवाहरूको दुःखद मृत्यु भएपछि देशमा आक्रोशको ज्वाला बल्यो। यसको परिणामस्वरूप भदौ २४ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिनुपर्‍यो। यही राजनीतिक सङ्कटको निकासका लागि वि.सं. २०८२ भदौ २७ गते सुशीला कार्की नेपालको पहिलो महिला प्रधानमन्त्रीका रूपमा नियुक्त भइन्।

यसअघि पहिलो महिला प्रधानन्यायाधीश बनेर न्यायपालिकाको नेतृत्व गरिसकेकी कार्कीले कार्यपालिकाको बागडोर सम्हाल्नुले नेपाली राजनीतिमा 'ग्लास सिलिङ' (Glass Ceiling) तोडिएको स्पष्ट पार्छ।

"राष्ट्रिय हित र विधिको शासनका लागि सबै मिलेर अघि बढौँ। कहीँ कमजोरी रह्यो भने मेरै भागमा पारिदिनुहोला।" - सुशीला कार्की (पदभार ग्रहण गर्दाको ऐतिहासिक अभिव्यक्ति)

५. वैकल्पिक राजनीतिको लहर: बालेन्द्र शाह र झापा-५ को सांकेतिक अर्थ

वि.सं. २०८२ चैत १३ गते नेपालको राजनीतिमा अर्को एउटा अविश्वसनीय अध्याय थपियो— बालेन्द्र (बालेन) शाहको प्रधानमन्त्रीमा नियुक्ति। स्वतन्त्र रूपमा काठमाडौँको मेयर जितेका बालेनले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको तर्फबाट संसदीय निर्वाचनमा भाग लिई देशको कार्यकारी प्रमुखसम्मको यात्रा तय गरे।

यसमा सबैभन्दा रोचक पक्ष के छ भने, बालेन शाहले झापा-५ बाट चुनाव जितेका थिए, जुन क्षेत्र पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको गढ मानिन्थ्यो। यसले नेपालको परम्परागत राजनीतिक शक्ति केन्द्रहरू कसरी भत्किँदै छन् भन्ने सङ्केत गर्छ।

बालेन शाहको नेतृत्वका मुख्य आयामहरू:

प्रविधि र सुशासन: परम्परागत कर्मचारीतन्त्रलाई प्रविधिमार्फत जवाफदेही बनाउने प्रयास।
गैर-राजनीतिक मन्त्रिपरिषद्: दलीय भागबण्डाभन्दा बाहिर रहेर विषयविज्ञहरूलाई मन्त्रालयको जिम्मेवारी।
भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता: 'परमादेश' र 'अध्यादेश' को राजनीतिभन्दा माथि उठेर विधिको शासनमा जोड।

निष्कर्ष: भविष्यको बाटो

नेपालको प्रधानमन्त्री इतिहास भीमसेन थापाको 'मुख्तियारी' देखि बालेन शाहको 'वैकल्पिक शक्ति' सम्म आइपुग्दा एउटा कुरा स्पष्ट भएको छ— अब नेपाली जनता केवल अनुहार होइन, डेलिभरी र स्थिरता चाहन्छन्। विगत ७२ वर्षदेखि लाग्दै आएको '५ वर्षे कार्यकाल' पूरा नगर्ने श्राप वा कमजोरीलाई तोड्नु नै नयाँ नेतृत्वको मुख्य चुनौती हो।

इतिहासले आफूलाई दोहोर्‍याउँछ भनिन्छ, तर के नयाँ पुस्ताको नेतृत्वले नेपालको दशकौँ लामो राजनीतिक अस्थिरतालाई सधैँका लागि अन्त्य गर्दै समृद्धिको नयाँ भाष्य लेख्न सक्ला त? यो प्रश्नको उत्तर भविष्यको गर्भमा भए पनि, परिवर्तनको पदचाप भने स्पष्ट सुनिन्छ।